Dünya Sağlık Teşkilatı tarafından gelişmiş ülkelerde yapılan araştırmalarda sağlık kuruluşlarında oluşan atıkların kompozisyonu ile ilgili olarak aşağıdaki sonuçlara ulaşılmıştır.

• %80’i evsel atık yönetim sistemi ile işlenebilen genel tıbbi atıklar;
• %15’i patolojik ve enfekte atık;
• %1’i kesici atık;
• %3’ü kimyasal ve farmasötik atık;
• %1’den daha azı radyoaktif veya sitotoksik atık, basınçlı kaplar veya kırık termometreler ve kullanılmış piller gibi özel atıklar.

Basel Sözleşmesi Sekretaryası tarafından hazırlanan “Biyomedikal ve Sağlık Bakım Atıklarının Çevreyle Uyumlu Yönetimi Teknik Kılavuzu (Y1;Y3)”nda ise tıbbi atıkların bileşimi aşağıdaki şekilde verilmektedir;

        Kaynak: Amerikan Hastaneler Birliği

“Health Care Without Harm” isimli uluslar arası bir meslek örgütü tarafından yapılan “Yakma Dışı Tıbbi Atık Arıtım Teknolojileri” isimli çalışmada ise Brunner tarafından yapılan bir araştırmaya dayanılarak hastane katı atıklarının dağılımı aşağıdaki şekilde verilmektedir;

            Görüldüğü gibi sağlık kuruluşları tarafından oluşturulan atıkların %75-90’ı risksiz veya evsel atıklara benzeyen genel atıklardır. Çoğunlukla sağlık kuruluşlarının yönetim ve genel temizlik fonksiyonlarından oluşurlar. Sağlık kuruluşlarında oluşan atıkların geriye kalan %10-25’i tehlikeli olarak kabul edilir ve çeşitli sağlık riskleri yaratabilir. Bu dokümanda yer alan bilgiler, tehlikeli tıbbi atıklar ile ilgilidir.

Tablo   : Fiziksel parametreler

Yanar madde yüzdesi                        % 83                                       % 99                                   -

Düşük ısıtma değeri               3000 kcal/kg                           6000 kcal/kg                       -

                                               (12550 kJ/kg)                         (25100 kj/kg)

Nem içeriği                             % 0 (plastik                            %90 (bazı anatomik          % 35

atıklar için)                             atıklar için)

Enfeksiyöz Atıkların Kompozisyonları ve Karakteristikleri ^a

                        Kompozisyon:

                                   Selülozik Materyal (kağıt-tekstil)      50 – 70 %

                                   Plastikler                                            20 – 60 %

                                   Camlar                                                           10 – 20 %

                                   Sıvılar                                                   1 – 10 %

Tıbbi atık kaynakları üretim miktarlarına göre genellikle majör ve minör olarak sınıflandırılabilir. Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’nde ise bu sınıflandırma büyük, orta ve küçük kaynaklar şeklinde yapılmıştır. Bu kaynaklar aşağıda detaylı olarak verilmektedir;

a) Büyük Miktarda Atık Üreten Sağlık Kuruluşları

1) Üniversite hastaneleri ve klinikleri,

2) Genel maksatlı hastaneler ve klinikleri,

3) Doğum hastaneleri ve klinikleri,

4) Askeri hastaneler ve klinikleri.

b) Orta Miktarda Atık Üreten Sağlık Kuruluşları

1) Sağlık merkezleri, tıp merkezleri, dispanserler,

2) Ayakta tedavi merkezleri,

3) Morglar ve otopsi merkezleri,

4) Hayvanlar üzerinde araştırma ve deneyler yapan kuruluşlar,

5) Bakımevleri ve huzurevleri,

6) Tıbbi ve biyomedikal laboratuarlar,

7) Hayvan hastaneleri,

8) Kan bankaları ve transfüzyon merkezleri,

9) Acil yardım ve ilk yardım merkezleri,

10) Diyaliz merkezleri,

11) Rehabilitasyon merkezleri,

12) Biyoteknoloji laboratuvarları ve enstitüleri,

13) Tıbbi araştırma merkezleri.

c) Küçük Miktarda Atık Üreten Sağlık Kuruluşları

1) Sağlık hizmeti verilen diğer üniteler (doktor muayenehaneleri, diş ve ağız sağlığı muayenehaneleri ve benzerleri),

2) Veteriner muayenehaneleri,

3) Akupunktur merkezleri,

4) Fizik tedavi merkezleri,

5) Evde yapılan tedavi ve hemşire hizmetleri,

6) Güzellik, kulak delme ve dövme merkezleri,

7) Eczaneler,

8) Ambulans hizmetleri,

9) Hayvanat bahçeleri.

            Yukarıda sıralanan küçük ve dağınık durumdaki kaynaklar, klasik hastane atıklarına benzer kategorilerde tıbbi atıklar üretmekle birlikte, bileşenleri farklılıklar göstermektedir. Örneğin bu kaynaklar nadiren radyoaktif ve sitostatik atık üretirler, üretilen atıklar genellikle insan vücut parçaları içermezler ve kesiciler çoğunlukla hipodermik iğnelerden oluşur.

Kesiciler, iğneler, hipodermik iğneler, bistüri ve bistüri ağızları, bıçaklar, infüzyon setleri, testereler, kırık camları kapsayan, kesici ve delici yaralanmalara sebep olabilen maddelerdir.

Enfekte atık   : Bu kategori aşağıdakileri içerir;

• Laboratuar çalışmalarında oluşan enfekte kültürler,
• Enfeksiyon hastalığı olan hastalara yapılan ameliyat ve otopsi atıkları (dokular, kan veya diğer vücut sıvıları ile temas etmiş maddeler ve araç gereçler, vb.),
• Karantina altındaki servislerde bulunan enfekte hastalardan kaynaklanan atıklar (hasta çıktıları, enfekte veya cerrahi yaraların pansuman malzemeleri, insan kanı veya diğer vücut sıvıları ile kirlenen giysiler, vb.),
• Enfekte olmuş hemodiyaliz hastalarının atıkları (tüp ve filtre gibi diyaliz malzemeleri, dispozibl havlular, gecelikler, önlükler, eldivenler ve laboratuar giysileri, vb.),
• Enfekte olmuş laboratuar hayvanları,
• Enfekte kişi ve hayvanlarla temas eden diğer malzeme veya aletler.

Dünya Sağlık Teşkilatı tarafından yayımlanan “Güvenli Tıbbi Atık Yönetimi” isimli kitapta ise tehlikeli tıbbi atıkların sınıflandırılması yapılmaktadır. Buna göre tıbbi atık kategorileri aşağıdaki gibidir;

Atık kategorisi	Tanım ve örnekler
Enfekte atık	Patojen içerdiğinden kuşku duyulan atık laboratuar kültürleri; karantina koğuşlarından çıkan atıklar; enfekte hastalarla temas eden araç-gereçler; dokular
Patolojik atık	Vücut dokuları veya sıvıları Vücut parçaları; kan ve diğer vücut sıvıları; fetüsler
Kesiciler	Kesici atık İğneler; infüzyon setleri; bistüriler; bıçaklar; kırık camlar
Farmasötik atık	İlaç içeren atık Miyadı dolmuş veya kullanılmayan ilaçlar, ilaç içeren veya ilaçla kontamine maddeler (şişeler, kutular)
Genotoksik atık	Genotoksik özellikli maddeleri içeren atık Sitotoksik ilaç içeren atıklar (sıklıkla kanser tedavisinde kullanılan), genotoksik kimyasallar
Kimyasal atıklar	Kimyasal madde içeren atıklar Laboratuar ayıraçları, film banyo kimyasalları, miyadı dolmuş veya kullanılmayan dezenfektanlar, solventler
Yüksek oranda ağır metal içerikli atıklar	Piller, kırık termometreler, kan basıncı ölçüm cihazları
Basınçlı kaplar	Gaz silindirleri,  gaz kartuşları, aerosol kutuları
Radyoaktif atık	Radyoaktif madde içeren atık Radyoterapi veya laboratuar araştırmalarından artan sıvılar; kontamine olmuş cam eşya, ambalaj veya kağıt; açık radyonükleidler ile muayene veya tedavi edilen hastaların dışkı ve idrarı, kapalı kaynaklar.

Dünya Sağlık Teşkilatı, Basel Sözleşmesi Sekretaryası ve Avrupa Birliği tarafından yürütülen teknik çalışmalarda tıbbi atıklar için farklı sınıflandırmalar yapılmıştır.

            Basel Sözleşmesi Sekretaryası tarafından hazırlanan “Biyomedikal ve Sağlık Bakım Atıklarının Çevreyle Uyumlu Yönetimi Teknik Klavuzu (Y1;Y3)”na göre biyomedikal ve sağlık bakım atıklarının sınıflandırılması Basel Sözleşmesinin EK I, II, VIII ve IX’ündeki ana sınıflandırmaya dayanmakla birlikte, sağlık bakım sektöründeki pratik uygulamalara göre özelleştirilmiştir. Buna göre biyo-medikal ve sağlık bakım atıkları aşağıdaki gruplara ayrılmaktadır:

A         Evsel ve belediye atıkları ile aynı kompozisyondaki sağlık bakım atıkları

            A1       Normal evsel ve belediye atıkları

B         Özel önem ve dikkat gerektiren biyomedikal ve sağlık bakım atıkları

B1       İnsan anatomik atıkları (dokular, organlar, vücut parçaları, kan ve kan torbaları)

            B2       Atık kesici ve deliciler (iğneler, enjektörler, neşterler, bistirüler)

            B3       Farmasötik atıklar (süresi dolmuş ilaçlar)

            B4       Sitotoksik farmasötik atıklar

B5       Kan ve vücut sıvı atıkları (kan veya diğer vücut sıvıları ile kontamine olmuş materyaller)

C         Enfekte atıklar

(a)        Bulaşıcı hastalığı olan enfekte olmuş hastaların kan ve türevleri, diğer vücut sıvıları veya dışkıları ile kontamine olmuş ekipmanlar ve materyaller,

(b)   Laboratuar atıkları (canlı biyolojik ajanlar içeren kültür ve stoklar ve diğer laboratuar aletleri)

D         Diğer tehlikeli atıklar

            Solventler, kimyasallar, piller, çözeltiler vb.

E         Radyoaktif atıklar

Sağlık kuruluşları, araştırma kuruluşları ve laboratuarlar tarafından oluşturulan tüm atıklar tıbbi atıktır. Bunun dışında evde yapılan tıbbi bakım (diyaliz, insülin enjeksiyonları) esnasında üretilen atıklar gibi küçük veya dağınık durumda bulunan kaynaklardan çıkan atıklar da tıbbi atıktır.

            Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’ne göre ise tıbbi atık, sağlık kuruluşlarından kaynaklanan enfeksiyöz atık, patolojik atık ve kesici-delici atıkları ifade etmektedir. Daha geniş bir tanımlamayla “tıbbi atık” tanımı,

-Mikrobiyolojik laboratuvar atıklarını

-Kan kan ürünleri ve bunlarla kontamine olmuş nesneleri

-Kullanılmış ameliyat giysilerini (kumaş, önlük ve eldiven v.b)

-Diyaliz atıklarını (atık su ve ekipmanlar)

-Karantina atıklarını

-Bakteri ve virüs içeren hava filtrelerini

-Enfekte deney hayvanı leşleri, organ parçaları, kanı ve bunlarla temas eden tüm nesneleri,

-Vücut parçaları, organik parçalar, plasenta, kesik uzuvlar v.b.ni, (insani patolojik atıklar)

-Biyolojik deneylerde kullanılan kobay leşlerini,

-Enjektör iğnelerini,

-İğne içeren diğer kesicileri,

-Bistürileri,

-Lam-lameli,

-Kırılmış diğer cam v.b. nesneleri

kapsamaktadır.

Bu amblem “uluslar arası biyotehlike amblemi” olup, bu amblemin kapsamında, toplanmasından, taşınmasına, geçici depolanmasından bertarafına kadar diğer atıklardan ayrı işlem görmesi gereken tehlikeli hastane atıkları yer almaktadır.

  Sağlık kuruluşlarından kaynaklanan atıklar evsel katı atıkların dışında havada, suda ve toprakta kalıcı özellik gösteren ve ekolojik dengeyi bozan atıklar olduğundan tehlikeli ve zararlı atık sınıfına girmekte ve bu tür atıkların üretim, taşıma, depolama ve bertarafına ilişkin özel önlemler alınması gerekmektedir.

            Diğer bütün kuruluşlarda olduğu gibi sağlık kuruluşlarında da her geçen gün atık miktarı verdikleri hizmet ölçüsünde hızla artmaktadır. Ancak bu artışın neden olabileceği tehlike riskinin ortadan kaldırılması için gerekli önlemlere ve uygulamalara geçiş aynı hızda gerçekleşmemektedir.

            Ülkemizde son yıllarda çevre konusundaki olumlu gelişmeler, tıbbi atıklara “ne yapılmalıdır?” sorusunun cevabını arama ihtiyacını doğurmuştur. Bu sorunun cevabının, tıbbi atıkların yönetimi konusunda uluslar arası standartlara uygun olarak çıkarılan Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’nin tam ve doğru olarak uygulanmasıyla bulunacağı muhakkaktır.

            Dünyada çevre sorunlarının çözümünde yönetim prensiplerinin belirlenmesi yoluna gidilmektedir. Bu süreçte yapılan bilimsel çalışmalar da sağlık kuruluşlarından kaynaklanan atıkların “özel atık” sınıfına sokulması ve bunların yönetiminde bu prensiplerin kullanılması gerektiği anlaşılmıştır. Dolayısıyla bu konudaki yönetmelikler de uygulanacak yönetim prensiplerini belirleyecek şekilde düzenlenmiştir. Bu yönetim prensipleri genel olarak atığın oluşumunun önlenmesi, tekrar kullanım ve geri kazanım yoluyla bertaraf edilecek atık miktarının azaltılması ve kalan atıkların da güvenli bertaraflarının sağlanmasıdır.

Genotoksik Atık: Hücre DNA'sı üzerinde mutasyon yapıcı, kanserojen veya insan veya hayvanda düşüğe neden olabilen türden farmasötik ve kimyasal maddeleri, kanser tedavisinde kullanılan sitotoksik (antineoplastik) ürünleri ve radyoaktif materyali ihtiva eden atıklar ile bu tür ajanlarla tedavi gören hastaların idrar ve dışkı gibi vücut çıkartılarını,